مکانیک کوانتومی و تعابیر فلسفی یا «و این دنیا خیال اندر خیال اندر خیال است»

عاشق این آدمهایی هستم که توی یک عبارت کوتاه کلی مفهوم میگنجانند.با یک گنگی اعجاب آور کلی تعبیر و تحلیل را ممکن میکنند.مثلا این جمله ارسطو را که میگوید:«حتی اگر قرار باشد فلسفه نداشته باشیم باید فلسفه داشته باشیم.» آنقدر زیباست که قشنگ حک میشود توی مغز آدم.با چند کلمه محدود چنین کاری کردن شگفت آور است.

یا مثلا این جمله جان ویلر فیزیکدان شهیر را دقت کنید که در مورد مکانیک کوانتومی  چه میگوید:

«قانونی وجود ندارد جز اینکه قانونی وجود ندارد.»

خداییش حال نکردید؟قضیه این است که مکانیک کوانتومی با وجود موفقیت شگفت آورش در پیش بینی و توضیح فرآیندهای فیزیکی از نظر فلسفی چالشهای بسیاری دارد که برای بسیاری پذیرفتنی نیست.طرد علیت،طرد دترمینیسم (موجبیت) در مقابل گونه ای اختیار که به ذرات جهان داده میشود انگار که قدرت تصمیم گیری دارند،چیزهایی است که علاوه بر اینکه توی کت خیلیها نمیرود فهم مکانیک کوانتومی را نیز دشوار میکند.فکر کنید که ریچارد فاینمن بزرگ که خودش یک فرمولبندی جدید برای مکانیک کوانتومی ارائه داده (پث انتگرالهای فاینمن) میگوید مکانیک کوانتومی را نمیشود فهمید.

در این وسط نیلس بوهر که بی شک یکی از بزرگترین فیزیکدانهای تاریخ محسوب میشود تلاش کرد از نظر فلسفی کاری بکند و به همراه عده ای که مهمترینشان ورنر هایزنبرگ باشد فلسفه ای را بنا نهاد که به مکتب کپنهاگ شهرت پیدا کرد.که مفهوم محوری آن اصل مکملیت بوهر است.یک بیان ساده آن این است که پدیده ها ممکن است جنبه هایی داشته باشند که شناخت همزمان آنها ممکن نیست چراکه تدارکی که برای مشاهده آنها باید دیده شود همزمان ممکن نیست.مثلا در یک آزمایش مشخص تنها میشود یکی از دو جنبه موجی یا ذره ای بودن الکترون را مشاهده کرد.البته خب به همین سادگیها هم نیست.فون واستیکر که از شاگردان نزدیک بوهر است تعریف میکند که قرار بوده برای تولد هفتادسالگی بوهر مقاله ای بنویسد به همین دلیل به به مقاله های اولیه بوهر مراجعه میکند و متوجه میشود بیست و پنج سال است اصل مکملیت را عوضی فهمیده است.وقتی که پیش بوهر میرود و میپرسد تعبیر جدیدش میپرسد درست است یا نه بوهر میگوید:نه

به هر حال کسانی مثل انیشتن و شرودینگر (که معادله اساسی مکانیک کوانتومی غیر نسبیتی به اسم اوست) هیچ وقت دلشان با این مکتب کپنهاگ آرام نشد و هر چند هیچ وقت نتوانستند ادعایشان را ثابت کنند ولی همواره بر این اعتقاد ماندند که این یک نظریه میانی است و در واقع حالت خاصی از یک نظریه بزگتر باید باشد که هم دترمینیسم را حفظ کند و هم به علیت صدمه نزند.

البته راستش من دوست دارم این بار حق با انیشتن نیاشد.انیشتن زیبایی ریاضی را دوست داشت و معتقد بود دلیلی ندارد فرض کنیم که طبیعت/خدا اینقدر بدذات باشد که نگذارد ما آن را کامل بشناسیم.ولی من فکر میکنم دلایل کافی داریم!

به هر حال جنبه های فلسفی مکانیک کوانتومی آنقدر پیچیده و هیجان انگیز میشود که خیلی از فیزیکدانان اصولا طرفش نمیروند و فلاسفه هم که معمولا دانش کافی برای ورود به مفاهیمش را ندارند.اینجاست که برتراند راسل میگوید:«من امیدوارم تعداد روزافزونی از فلاسفه با گذشت زمان آگاه شوند که ندانستن فیزیک هر فلسفه ای را عقیم میکند.»

پی نوشت:آن جمله که توی عنوان آمده را یادم نیست کی گفته هر که میداند بگوید ممنون میشوم.در ضمن نقل قولها از کتاب خوب دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر نوشته دکتر مهدی گلشنی آورده شده که به تمام کسانی که آشنایی حتی مقدماتی با مکانیک کوانتومی دارند توصیه میشود.

هشت مارس

بعضیها میگویند این روز که تبریک گفتن ندارد فقط باید به ستمهایی که مردان بر زنان روا داشته اند اندیشید و از اینجور حرفها.من فقط  دنبال بهانه ای برای تبریک گفتن به تو هستم.

باغ وحش شیشه ای

میشود نمایشنامه باغ وحش شیشه ای اثر تنسی ویلیامز را از زوایای مختلف بررسی کرد.ولی من را که میشناسید اهل بررسی چیزها از زوایای مختلف نیستم.اینکه مثلا از منظر روانکاوی شخصیتها،دنبال عوامل سرخوردگیشان باشم یا بر مبنای تحلیل واکنش طبقه کارگر جامعه امریکا نقدی بر کاپیتالیسم در بیاورم.اینکه چرا خانواده وینگفیلد شمایل خندان پدری را که توی اداره مخابرات کار میکرد و آنقدر با دورها حرف زد که خودش  هم به دورها رفت را هنوز روی دیوار دارد و انگار که پذیرفته هر انسانی حق دارد کم بیاورد؛این را میشود تحلیل کرد و به روانکاوی این آدم ها پرداخت.اینکه نیازی که آماندا به پیدا کردن شوهر برای دختر منزویش لورا که نقص عضو هم دارد چقدر با ایده آلهای تام در تناقض است، اینکه سینما که هر شب تام برای جستجوی هیجان به آنجا میرود چقدر بازنمود روح دنیای سرمایه داریست که رنگ و هیجان را از زندگی شهروندان در خود میمکد و دنیای خاکستری برایشان به جا میگذارد و... اصلا این نمایشنامه جا دارد برای ساعتها بحث از زوایای مختلف ولی من را که میشناسید آدم بررسی کردن چیزها از زوایای مختلف نیستم.

نمیدانم دقت کرده اید یا نه که شکنندگی میتواند وضعیت بسیار بادوامی باشد.راستش فکر که میکنم وضعیت خیلی از انسانها به طور کلی از هر جنبه ای خیلی شکننده است.به خصوص اگر این شکنندگی از نظر اقتصادی باشد بلافاصله به همه جنبه های دیگر به خصوص روح و روان آدم گسترش پیدا میکند.ممکن است بعضی از دوستان ادعا کنند مهم این است که آدم از نظر روحی شکننده نباشد پول چرک کف دست است و این حرفها.بنده با این دوستان کاری ندارم.(البته با بقیه هم کار خاصی ندارم!) ولی فکر میکنم بیخودی تواناییهای فردی از قدرت اراده و این حرفها را بزرگ میکنند.بگذریم.گمانم اصلا تمدن بشری یک جورهایی بر اساس همین تلاش برای گریز از شکنندگی فرد شکل گرفته.اینکه نظامها و بروکراسیها هر لحظه سعی در ثبت و ضبط وضعیتهای فعلی افراد دارند تا توهم ثبات را برایشان به وجود بیاورند ولی آخرالامر تنها وضعیت شکننده آدم را بادوامتر میکنند.

راستش دقیقا نمیدانم ربط این حرفها با نمایشمامه ویلیامز چیست.اصلا من کی گفتم قرار است درباره این نمایشنامه حرف بزنم.خودتان بروید این نمایشنامه زیبا را بخوانید و درباره اش هر چی دلتان خواست حرف بزنید.

باغ وحش شیشه ای /تنسی ویلیامز/ترجمه روانشاد حمید سمندریان/نشر قطره

پی نوشت:فیلم اینجا بدون من بهرام توکلی هم بر اساس این نمایشنامه بود.الان یادم افتاد.فیلم خوبی بود با پایانی رویاگونه و تلخ.الان آن فیلم را بیشتر دوست دارم.

خوددرگیری

1-      آدم حوصله سر بری شده ام.کسی رغبت نمیکند باهام همکلام شود.میفهمم.مدام آدمها از اطرافم فرار میکنند.البته هیچ وقت آدم حاضرجواب و طنازی نبوده ام.آدمها هم بیشتر جذب چنین خصوصیاتی میشوند.شده بخواهم جکی تعریف کنم و چنان مرثیه ای به پا شده که طرف با گیجی تمام فقط سعی کرده از سر دلسوزی لبخندی بزند که ضایع نشوم.

2-      ممکن است فکر کنند خب گیریم که با این بشر قراری هم گذاشتم درباره چه حرف بزنیم.من هم البته همین چالش را دارم.به خصوص اگر طرف را درست نشناسم ممکن است خیلی ملال انگیز شود.هیچ چیز بدتر از سکوتهای طولانی نیست.دو آدم را تصور کنید که توی کافه نشسته اند و مدام ساعتهایشان را نگاه میکنند و هر از چند گاهی به هم لبخند میزنند و میگویند خب دیگه تعریف کن و دیگری میگوید هیچی سلامتی تو چه خبر.مام میگذرونیم.همین و چندین بار همین صحنه تکرار میشود.مثل آن قسمت سریال فرندز میشود.

3-      گمانم سیاست تاپیک بیخطریست.به هر حال سر هر چیزی را توی این مملکت بگیری به سیاست ختم میشود.هر کسی نظراتی درباره آن دارد و عموما به خصوص در این وضع موجود میشود روی آن اجماع داشت و به توافق رسید.بدون اینکه به چالشی کشیده شویم و یا حرف طرف مقابل چندان روی اعصابمان باشد.همه جور حرفی شنیده ایم و چیزی برایمان تازگی ندارد.از هنر هم میشود حرف زد ولی کمی خطرناک است.ممکن است طرف خیلی بارش باشد بعد آدم گیر کند و خنگ به نظر بیاید.از روزمرگیها هم میشود حرف زد ولی چندان خوشایند نیست.فلسفه که بدتر است.میماند خاطره تعریف کردن که البته که آن هم با هر کسی قابل پیاده کردن نیست.ضمن اینکه از این نظر هم هر چیزی که مرا یاد گذشته می اندازد عذابم میدهد و بالطبع سعی کرده ام هیچ اتفاقی را آنقدر پر و بال ندهم که یادم بماند و بشود خاطره.

4-      نمیدانم با من چه میکنی که به چنان حرافی تبدیل میشوم که مجبور میشوی بگویی عزیزم من دیگه باید برم. فعلا خداحافظ

به خانه برمیگردم

یک سالی شده.گمانم بیشتر که اینجا نبودم.زندگیم خیلی فرق کرده خودم هم خیلی فرق کرده ام.البته خیلی یعنی همان قدری که میشود توی یک سال فرق کرد.فکر میکنم شادترم ولی فقیرتر.دغدغه های تازه ای دارم.بعضی دغدغه ها را هم گذاشتم توی یک جعبه در جعبه را هم بستم و گذاشتم توی انبار خانه پدری.جالب است بگویم کمی جوانتر شده ام.نه خیلی که به چشم بیاید مثلا چند ماه.راستش حتی در طی امسال کارهایی کردم که فقط از یک نوجوان شیدا برمی آمد.همین میانگین سنی را پایین آورد.میدانید احساساتی شدن کلا توی سیستم من نبود.یا مثلا اینکه دلم برای کسی تنگ بشود.از من به شما نصیحت اگر میخواهید جوان بمانید احساساتی شوید.البته من هنوز موفق نشده ام گریه کنم.ولی خب اگر میتوانید گمانم گریه بهتر هم باشد.

بگذریم. گفتم زندگیم فرق کرده؟گفتم.خودم هم کمی فرق کرده ام.گفتم؟چه زود حرفهام ته میکشد و میرسم سر نقطه اول.ولی عیب ندارد.در واقع همیشه همین جور بوده.ما همه مدام حرفهامان را تکرار میکنیم.به ندرت چیز جدیدی میگوییم.حوصله ندارم این موضوع را بیشتر برایتان بشکافم.

بگذریم.به هر حال این وبلاگ دوباره راه اندازی میشود.گمانم دفعه هزارم است که این وبلاگ دوباره راه اندازی میشود ولی خب چه میشود کرد این وبلاگ هم بالا پایین دارد.مثل زندگی نویسنده اش.یا زندگی آن یکی نویسنده اش که دیگر اینجا نمینویسد و خودش خانه مستقل دارد.یا مثل زندگی خواننده هایش.یا مثل زندگی همه انسانها.شانس آوردید اسم همه انسانهای کره زمین را نمیدانم وگرنه همین جور تکرار میکردم.گفتم که ما خیلی کم حرف جدید میزنیم.تازه گفتم حوصله ندارم.

بگذریم.تا یادم نرفته از کسانی که در این مدت کامنت گذاشته بودند و من به این دلیل که اینجا سر نمیزدم کامنتشان منتشر نشده بود(جمله خیلی طولانی شد باید برگردم از اول بخوانم ببینم باید بعدش چه بگویم..آها) معذرت میخواهم.خیلی هم زیاد.از این به بعد هم خودم کامنت جواب میدهم.خوبی شاه رخ این بود که در این زمینه خیلی وسواس داشت و کلی هم حرف داشت همیشه.من معمولا مثل بز اخفش جز تایید کردن کار دیگری نمیکنم.ولی خب الان باید دست تنها اینجا را بگردانم.

بگذریم.سلام

تنها دغدغه‌ی طبیعت/خدا، وقتی کسی از طبقه بیستم یک ساختمان سقوط میکند،این است که تکه‌های بدن متلاشی شده‌اش را طوری به اطراف پرتاب کند که تکانه سیستم پایسته بماند.

my doctor says I'll be alright But I'm feelin blue

داشتم فکر میکردم اگر قرار باشد یک فیلم را انتخاب کنم و بقیه عمرم را فقط همین یک فیلم را ببینم چه فیلمی را انتخاب خواهم کرد.(بله حق با شماست،سوال احمقانه‌ایست.کسی از فردای خودش هم خبر نداردچه رسد به بقیه عمر.حالا میگذارید حرفم را بزنم؟)بله عرض میکردم.شاید رفقا و کسایی که مرا میشناسند منتظرند بگویم مثلا سکوت یا ابدیت و یک روز یا مثلا ایثار.ولی فیلم انتخابیمdon't come knocking اثر ویم وندرس خواهد بود.گمانم متوجه شده‌اید که ارزش سینمایی کار (که البته بالاست به نظر من) ملاکم برای این انتخاب نیست.

راستش من از آن آدمهایی هستم که همیشه فکر میکنم دیگر برای هر کاری دیر شده است.به همین دلیل از همان دقایق اول،فیلم برایم شکل آرزو پیدا میکند.هاوارد بازیگر پا به سن گذاشته با گذشته‌ای جنجالی که عمریست کارش عیاشی و زنبارگی‌ست یکهو به خودش می‌آید(ما آدمهایی که فکر میکنیم دیگر برای هر کاری دیر شده است، این کار را خیلی زیاد انجام میدهیم.به خودمان می‌آییم و بعد از اینکه مطمئن شدیم که هنوز هم دیگر برای همه کاری دیر شده است، از خودمان بر میگردیم) القصه،و میبیند هیچ چیز ندارد نه خانه‌ای نه زندگی‌ی (به قول حسین‌مان،نه زنی نه متاعی..) بعد همه چیز را میگذارد و میرود.از سر صحنه فیلمبرداری فرار میکند. از پول،تعهد،از خودش. برمیگردد و میرود.(و فیلم شروع میشود بقیه‌اش را دیگر خودتان ببینید.)

میگویم فیلم برایم شکل آرزو دارد نگویید نه!نقطه ضعف مرا که میدانید.بله.دختر داشتن.حالا فکر کنید ته فیلم هاوارد چی گیرش میآید.بله معلوم میشود که یک دختر دارد.دختری زیبا با لبخند آسمانی به اسم اسکای.(البته یک پسر هم دارد که مهم نیست!)

Don't come knocking

IMDB

ویم وندرس

نویسنده :سم شپرد

محصول ۲۰۰۵

آلمان ،فرانسه،امریکا

پی نوشت:عنوان از ترانه‌ای بیربط از تام ویتس.